Zastanawiasz się, czym zajmuje się Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami i jak realnie pomaga psom, kotom oraz innym zwierzętom? Chcesz wiedzieć, co dzieje się za drzwiami biur, schronisk i podczas interwencji w terenie? Z tego artykułu poznasz najważniejsze obszary działalności TOZ, od historii po codzienną pracę inspektorów i wolontariuszy.
Jak powstało Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami?
1 listopada 1864 roku w Warszawie powstało pierwsze w Polsce Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami w Polsce. Stało się to tuż po upadku powstania styczniowego, w trudnym dla kraju okresie politycznym. Mimo tego grupa społeczników uznała, że los zwierząt wymaga zorganizowanej ochrony i zaczęła działać systematycznie.
Była to druga tego typu organizacja na świecie, zaraz po brytyjskim Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals (RSPCA), i wcześniejsza niż amerykańskie ASPCA. Wśród założycieli pojawili się znani pisarze i publicyści, tacy jak Adolf Dygasiński, a z czasem z Towarzystwem współpracowali m.in. Bolesław Prus, Henryk Sienkiewicz, Stefan Żeromski czy Aleksander Świętochowski. Obecność tak rozpoznawalnych nazwisk wzmacniała przekaz, że szacunek do zwierząt jest elementem kultury i wychowania.
Jak rozwijała się działalność TOZ?
Początki były związane głównie z Warszawą, ale szybko powstawały kolejne oddziały. Już w XIX wieku struktury TOZ działały w miastach takich jak Płock, Włocławek, Radom czy Częstochowa. Z czasem Towarzystwo objęło teren zaboru rosyjskiego, a od 1875 roku także zabór austriacki, co w tamtych realiach politycznych było dużym osiągnięciem.
Organizacja przechodziła trudne momenty. W 1895 roku warszawski oddział podporządkowano rosyjskiej organizacji z siedzibą w Petersburgu. Po latach, w 1905 roku, TOZ znów zaczęło działać samodzielnie. W czasie I wojny światowej zorganizowana praca była niemal niemożliwa, ale opieka nad zwierzętami trwała dzięki inicjatywom społecznym. Po odzyskaniu niepodległości w 1920 roku doszło do formalnego zjednoczenia ugrupowań z dawnych zaborów i powstało ogólnopolskie Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami w Polsce.
Jaką rolę TOZ odegrało w tworzeniu prawa?
Już w okresie międzywojennym działacze Towarzystwa zaczęli wpływać na kształt przepisów o ochronie zwierząt. W 1927 roku dr Edward Tryarski i inż. Tadeusz Matecki przygotowali projekt ustawy, który stał się podstawą rozporządzenia Prezydenta RP z 1928 roku o ochronie zwierząt. Był to jeden z pierwszych tak nowoczesnych aktów w skali świata.
Kolejnym krokiem była ustawa z 17 kwietnia 1936 roku o uboju zwierząt gospodarskich. Dzięki tym regulacjom inspektorzy TOZ po raz pierwszy dostali prawo udziału w ściganiu przestępstw przeciwko zwierzętom. Od tego momentu ich obecność na targowiskach, ubojniach i w gospodarstwach stała się realnym narzędziem kontroli i przeciwdziałania okrucieństwu.
Jak Towarzystwo działa dziś na co dzień?
Po II wojnie światowej działalność odbudowywał znów Tadeusz Matecki, który z własnych środków finansował pierwsze działania. W 1946 roku wybrano władze naczelne, a Towarzystwo zaczęło rozwijać sieć oddziałów terenowych i zatrudniać inspektorów. W 1951 roku przerwano działalność w PRL, ale po kilku latach wysiłku społeczników w 1957 roku TOZ ponownie zarejestrowano. Od tamtego czasu organizacja działa nieprzerwanie.
Obecnie TOZ ma status organizacji pożytku publicznego (OPP), siedzibę w Warszawie, a prezesem jest Nelly Bieniek. Stowarzyszenie skupia około 4000 członków i obejmuje swoim zasięgiem całą Polskę, a także część działań o charakterze międzynarodowym. Według danych organizacja gromadzi obecnie 96 jednostek terenowych, od dużych miast po mniejsze ośrodki.
Jakie są główne cele i zadania TOZ?
Statut Towarzystwa jasno określa najważniejsze zadania. Pierwszym z nich jest działanie na rzecz humanitarnego obchodzenia się ze zwierzętami. Chodzi o zapewnienie im warunków, które odpowiadają ich potrzebom gatunkowym – od karmienia i dostępu do wody po możliwość ruchu i odpoczynku. Drugim celem jest kształtowanie właściwego stosunku do świata zwierząt jako dobra narodowego. Zwierzęta są traktowane jako część dziedzictwa, a nie wyłącznie własność człowieka.
W praktyce TOZ zajmuje się wieloma powiązanymi obszarami. Jednym z nich jest rozwiązywanie problemu bezdomności zwierząt. Stowarzyszenie organizuje i wspiera sterylizacje psów i kotów, zarówno bezdomnych, jak i tych, które mają opiekunów. Istotne są też działania edukacyjne, kampanie społeczne oraz współpraca z gminami przy prowadzeniu schronisk i programów adopcyjnych.
Jak wygląda praca w schroniskach TOZ?
Na podstawie umów z samorządami Towarzystwo prowadzi 18 schronisk dla bezdomnych zwierząt oraz dwa, w Celestynowie i Swarzędzu, finansowane ze środków własnych. Jedno z najdłużej działających schronisk, to zarządzany przez Zarząd Główny ośrodek w Celestynowie, który od lat przyjmuje psy i koty z różnych gmin.
W całej Polsce w schroniskach przebywa około 11 700 psów oraz 1850 kotów. Opiekuje się nimi około 520 pracowników i 80 lekarzy weterynarii, a także liczni wolontariusze. Do zadań tych placówek należy nie tylko zapewnienie karmy, leczenia i bezpiecznych boksów. Ważna jest również socjalizacja zwierząt, przygotowanie ich do adopcji, ocena charakteru i stanu zdrowia, a także kontakt z potencjalnymi opiekunami.
Inspektorzy TOZ przeprowadzają rocznie około 6 tysięcy interwencji, a organizacja współprowadzi sieć schronisk, w których przebywa łącznie kilkanaście tysięcy psów i kotów.
Na czym polega praca inspektora Towarzystwa?
Inspektorzy TOZ są jednymi z najbardziej rozpoznawalnych przedstawicieli organizacji. To oni pojawiają się w miejscach, gdzie dochodzi do znęcania się nad zwierzętami, złych warunków utrzymania czy porzucenia. Ich działania są oparte na ustawie o ochronie zwierząt i innych przepisach, a zakres uprawnień określa szczegółowy poradnik przygotowany specjalnie dla inspektorów.
Poradnik dla Inspektorów Towarzystwa Opieki nad Zwierzętami w Polsce opisuje podstawy prawne, przebieg interwencji, zasady dokumentowania sprawy i współpracę z takimi instytucjami jak Policja, Inspekcja Weterynaryjna czy urzędy gmin. Stanowi on praktyczne narzędzie dla osób, które codziennie mierzą się z trudnymi przypadkami i często podejmują decyzje pod presją czasu.
Jakie uprawnienia ma inspektor TOZ?
Inspektorzy nie ograniczają się tylko do roli obserwatorów. Mają realne narzędzia, aby reagować na sygnały o krzywdzie zwierząt. Do ich najważniejszych uprawnień należą czynności, które bezpośrednio ratują życie i zdrowie psów, kotów, koni czy zwierząt gospodarskich.
W poradniku szczegółowo opisano m.in. takie kompetencje inspektorów, jak:
- prawo do podjęcia interwencji, gdy życie lub zdrowie zwierzęcia jest zagrożone,
- możliwość tymczasowego odbioru zwierząt na podstawie art. 7 ustawy o ochronie zwierząt,
- uczestniczenie w postępowaniach administracyjnych i karnych jako strona lub zawiadamiający,
- współpraca z Policją, strażą miejską, Inspekcją Weterynaryjną oraz samorządami.
Interwencja często oznacza dojazd w trudne miejsce, rozmowy z właścicielem, ocenę warunków, a następnie sporządzenie dokumentacji i w razie potrzeby odebranie zwierzęcia. To praca obciążająca emocjonalnie, bo inspektorzy stykają się z cierpieniem i zaniedbaniem, ale także z agresją ze strony ludzi.
Jak często TOZ interweniuje?
Dane z ostatnich lat pokazują, że inspektorzy TOZ przeprowadzają rocznie około 5000–6000 interwencji. W 2006 roku było to ponad 5000 spraw dotyczących głównie znęcania się nad zwierzętami. Dzisiaj liczby są zbliżone, a w niektórych regionach nawet wyższe.
Każde zgłoszenie wymaga analizy. Czasem wystarczy pouczenie i zmiana warunków utrzymania, w innych sytuacjach sprawa kończy się w sądzie. Inspektor może zawnioskować o odbiór zwierzęcia, skierować wniosek o ukaranie, a także monitorować wykonanie decyzji administracyjnych. Dzięki temu praca TOZ realnie wpływa na przestrzeganie prawa i poprawę losu konkretnych zwierząt.
Jak TOZ walczy z bezdomnością zwierząt?
Bezdomne psy i koty to problem, który nie rozwiąże się sam. Towarzystwo podchodzi do niego z kilku stron jednocześnie, łącząc pracę schronisk, interwencje, sterylizacje i edukację. Wiele oddziałów prowadzi własne programy, często we współpracy z gminami, ale wszystkie wpisują się w wspólny cel ograniczania nadpopulacji psów i kotów.
Jednym z ważniejszych narzędzi jest propagowanie sterylizacji i kastracji. TOZ zachęca zarówno opiekunów prywatnych, jak i gminy, aby finansowały lub współfinansowały te zabiegi. W przeszłości organizacja promowała także takie działania jak usypianie ślepych miotów, dziś największy nacisk kładzie się na zapobieganie niekontrolowanemu rozmnażaniu.
Jak wygląda program identyfikacji i rejestracji zwierząt?
Ograniczanie bezdomności to nie tylko sterylizacja. Ważne jest również szybkie odnajdywanie zaginionych zwierząt. Właśnie temu służy program czipowania i rejestracji komputerowej, rozwijany przez TOZ w ostatnich latach. Zwierzę otrzymuje mikroczip z indywidualnym numerem, który jest zapisany w bazie danych razem z informacjami o opiekunie.
Dzięki czytnikom, które mają schroniska, lecznice weterynaryjne, straż miejska i inspektorzy TOZ, można szybko ustalić, do kogo należy znaleziony pies czy kot. Coraz częściej gminy finansują czipowanie psów jako element swoich programów ochrony zwierząt. To proste rozwiązanie, które skraca pobyt zwierząt w schronisku i zmniejsza koszty utrzymania.
Na poziomie lokalnym takie działania najlepiej widać na przykładzie organizacji terenowych, jak Pionkowskie Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami. Ta jednostka prowadzi kociarnię i obejmuje opieką koty nie tylko z Pionek, ale także z sąsiednich gmin. Z zebranych darowizn finansuje sterylizacje zwierząt bezdomnych i właścicielskich, leczy chore psy i koty, organizuje interwencje oraz szuka nowych domów dla podopiecznych.
Pionkowskie Towarzystwo rocznie przeprowadza około 300 adopcji psów i kotów, co jest ogromnym wynikiem jak na nieduży teren działania. Cała organizacja działa non-profit, członkowie nie pobierają wynagrodzeń, a każda złotówka jest przeznaczona na karmę, leczenie, transport i poprawę warunków przebywania zwierząt. To pokazuje, jak ważne jest wsparcie darczyńców i samorządów w codziennej pracy terenowych oddziałów TOZ.
Jak TOZ edukuje i współpracuje z innymi?
Dobre prawo i sieć schronisk to jedno. Bez zmiany postaw ludzi trudno o trwałą poprawę losu zwierząt. Dlatego istotną częścią działalności Towarzystwa jest edukacja i kampanie społeczne. Już od 1925 roku TOZ wydawało miesięcznik „Świat Zwierząt”, który popularyzował ideę ochrony zwierząt. Dzisiaj tę rolę pełnią głównie media społecznościowe, strona internetowa i liczne akcje ogólnopolskie.
Organizacja przygotowała kampanie takie jak „Skazani”, „Prośba”, „Samobójcy”, „Nie porzucaj” czy „Daj mi głos”. Pokazują one skutki porzucania zwierząt, ich cierpienie w schroniskach czy konsekwencje znęcania się. Często poruszające grafiki i filmy trafiają do osób, które na co dzień nie interesują się prawem czy działalnością organizacji, ale reagują na silne emocje i realne historie.
Jak wygląda współpraca międzynarodowa i lokalna?
TOZ to nie tylko polska sieć. Organizacja jest stowarzyszona ze Światowym Towarzystwem Opieki nad Zwierzętami i współpracuje z brytyjskim RSPCA. Jest też członkiem Eurogroup for Animals w Brukseli. Dzięki temu może wymieniać doświadczenia, korzystać z zagranicznych rozwiązań i uczestniczyć w dyskusjach na temat standardów ochrony zwierząt w Europie.
Na poziomie lokalnym współpraca dotyczy przede wszystkim gmin, szkół, innych organizacji pozarządowych i lekarzy weterynarii. Dobrym przykładem zaangażowania w skali miasta jest Krakowskie Towarzystwo Opieki nad Zwierzętami (KTOZ), które przejęło prawa i obowiązki dawnego TOZ w Krakowie. KTOZ prowadzi schronisko, organizuje zbiórki, a także otrzymał bardzo dobry wynik kontroli przeprowadzonej przez Najwyższą Izbę Kontroli, co potwierdziło rzetelność prowadzonej działalności.
Gdy w Ukrainie wybuchła wojna, krakowska organizacja przekazała środki dla schronisk za granicą, kupowała klatki, transportery, leki, paszę dla koni oraz paliwo, by docierać do miejsc, gdzie potrzebna była natychmiastowa pomoc. Potem zajęła się także zwierzętami przywożonymi do Polski. Tego typu działania pokazują, że opieka nad zwierzętami nie kończy się na granicy państwa, jeśli realne cierpienie dzieje się tuż obok.
W codziennym działaniu Towarzystwa sporo miejsca zajmuje edukacja najmłodszych, bo to dzieci i młodzież najłatwiej uczulić na potrzeby zwierząt. W wielu szkołach odbywają się lekcje prowadzone przez inspektorów lub wolontariuszy, organizowane są zbiórki karmy, koców, zabawek. W ten sposób TOZ kształtuje postawy, które za kilka lat przełożą się na mniej porzuceń i więcej przemyślanych adopcji.
- zajęcia edukacyjne w szkołach i przedszkolach,
- dni otwarte w schroniskach,
- akcje adopcyjne w miastach i centrach handlowych,
- wspólne projekty z samorządami i innymi NGO.
Takie działania łączą osoby, którym nie jest obojętny los zwierząt, pokazują im konkretne możliwości pomocy i zbliżają ludzi do organizacji, dla której każde uratowane zwierzę to bardzo namacalny efekt codziennej pracy.
